Làng gốm Chăm Bàu Trúc có tên gốc theo địa danh là “Palei hamu Craok” có nghĩa là làng trũng. Năm 1964, tỉnh Ninh Thuận (nay là tỉnh Khánh Hòa) bị một trận lũ lớn cuốn trôi tất cả nhà cửa, trâu bò, buộc người dân dời làng đến địa điểm mới hiện nay gọi là làng Bàu Trúc. Vì, nằm cạnh một hồ nước lớn có nhiều cây Trúc nên gọi là Bàu Trúc (danao panran). Làng nằm cạnh quốc lộ 1A thuộc thị trấn Phước Dân - Ninh Phước (nay là xã Ninh Phước, tỉnh khánh Hòa). Tương truyền, ông Tổ của nghề gốm Chăm Bàu Trúc là Po Klaong Can, một quan cận thần của vua Chăm Po Klaong Garai (1151 - 1251) đã đưa dân Bàu Trúc đến định cư ở “Hamu Craok” và dạy họ đào đất sét làm gốm. Nhớ ơn đó, người dân đã lập hẳn một đền thờ để thờ phụng ngài.
Gốm Chăm Bàu Trúc được làm theo thủ công truyền thống là không cần bàn xoay, thao tác bằng tay và nung ngoài lộ thiên. Và để tạo ra một sản phẩm gốm phải trải qua các công đoạn như: Khâu chuẩn bị đất làm gốm; kỹ thuật tạo dáng gốm: nặn hình, chà láng gốm, trang trí hoa văn; phơi gốm; nung gốm. Trước kia, sản phẩm gốm Chăm Bàu Trúc được làm ra chủ yếu là đồ dùng sinh hoạt hàng ngày, đồ thờ cúng và vận chuyển đi khắp các thôn xóm, tiêu thụ rộng rãi trong cộng đồng… Ngày nay, kỹ nghệ phát triển nên các vật dụng bằng đất nung dần dần ít được sử dụng, thay vào đó là những đồ sành, đồ sứ, đồ thủy tinh, kim loại… với nhiều hình dáng, kích thước khác nhau. Vì thế, các hộ gia đình người Chăm tại làng gốm Bàu Trúc hiện nay chủ yếu hướng đến sản xuất các dòng gốm mỹ nghệ để phục vụ trưng bày, làm đồ lưu niệm, đồ phong thủy trong các gia đình, cơ quan, cửa hàng… đặc biệt khá thu hút khách nước ngoài.
Từ khâu chuẩn bị đất, đến kỹ thuật tạo dáng gốm và sau cùng là gốm ra lò đều được người thợ, nghệ nhân làm theo thao tác bằng tay. Đó là những cái hồn, cái riêng và bí quyết của nghệ thuật nặn ra gốm, nhiều sản phẩm gốm Bàu Trúc tuy đơn giản nhưng mang đậm giá trị văn hóa truyền thống, gắn liền với đặc trưng văn hóa của người Chăm Khánh Hòa, mà không nơi nào pha lẫn được. Là nghệ thuật tạo hình được hình thành từ khá lâu đời, được truyền dạy và kế thừa, nên nghệ thuật làm gốm Bàu Trúc vẫn tồn tại và phát triển qua thời gian.
Điều làm nên sự khác biệt của nghệ thuật làm gốm ở làng Bàu Trúc là cách làm gốm không sử dụng đến thiết bị bàn xoay, bằng đôi bàn tay tài hoa của người phụ nữ Chăm mỗi sản phẩm gốm được ra lò, nó luôn là độc bản, mang một vẻ đẹp riêng, mộc mạc và giản dị, tùy vào cảm xúc nhất thời của người thợ nặn gốm. Hoa văn trên sản phẩm của làng gốm Bàu Trúc vốn là những hình ảnh dân dã, mang đậm nét đời thường, gần gũi.
Nghệ thuật làm gốm Bàu Trúc là di sản văn hóa phi vật thể đặc trưng riêng có của người Chăm nói chung, làng Chăm Bàu Trúc nói riêng. Từ những đặc trưng vốn có ấy, nên thứ nhất: cuối năm 2014, làng gốm Chăm Bàu Trúc đã vinh dự được người dân cả nước bình chọn là một trong 10 địa điểm thu hút khách nhất cả nước. Thứ hai: trong năm 2017, Nghệ thuật làm gốm truyền thống của người Chăm làng Bàu Trúc đã vinh dự được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký Quyết định đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Và thứ ba: vào ngày 29/11/2022, Nghệ thuật làm gốm Chăm Bàu Trức đã vinh dự được UNESCO chính thức ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp và tổ chức lễ đón bằng công nhận vào tối ngày 15/6/2023.
NGUYÊN LIỆU SẢN XUẤT GỐM: là đất sét và cát được pha trộn lẫn nhau với tỉ lệ hợp lý để làm nên sản phẩm gốm truyền thống.
DỤNG CỤ CHÀ LÁNG VÀ TẠO HOA VĂN GỐM: là vòng quơ, vải dùng để chà láng và mài nhẵn thân gốm; vỏ sò để làm láng và tạo hoa văn trên thân gốm.
CÁC MẪU QUI TRÌNH LÀM ĐẤT: (Mẫu hình trụ, hình nhồi bằng tay, hình quả bí, hình con đỉa). Bắt đầu từ cuộn đất hình trụ, tiếp đến mẫu nhồi đất bằng tay, mẫu cuộn đất hình quả bí và mẫu nhồi hình con đỉa. Các mẫu qui trình này được làm trình tự như đã kể trên để phát triển lên mẫu gốm theo ý đồ của người thợ gốm.
CÁC MẪU TẠO DÁNG GỐM: (Mẫu gốm cơ bản, thân gốm, chà láng, chà vòng quơ, chà vải). Khi người thợ gốm hoàn thành qui trình làm đất, muốn ra một sản phẩm gốm phải có quá trình tạo ra các mẫu gốm gồm các bước sau:
- Tạo ra hình gốm cơ bản
- Tạo ra hình phát triển thân gốm
- Mẫu gốm đến giai đoạn chà láng
- Mẫu gốm giai đoạn chà bằng vòng quơ
- Mẫu gốm giai đoạn chà bằng vải.
SỐ LƯỢT TRUY CẬP