Khánh Hòa là vùng đất có hàng trăm lễ nghi, lễ hội hiện được chủ thể văn hóa cộng đồng các dân tộc đang thực hành. Lễ hội cộng đồng các dân tộc ở Khánh Hòa mà tiêu biểu nhất là cộng đồng người Chăm. Lễ hội chứa đựng một sắc thái văn hóa riêng, lấy đất trời làm khuôn mẫu, nó là sự hài hòa của nắng mưa, của núi rừng, nương rẫy và biển cả. Trong điều kiện, hoàn cảnh sống và lao động sản xuất và xuất phát từ yếu tố tín ngưỡng, con người luôn cầu khẩn thần linh giúp đỡ, phù hộ độ trì và cầu thần ban phước lành, điều tốt cho mọi người, cho cộng đồng, thoạt nhiên lễ hội được sản sinh và hình thành. Mỗi dân tộc có những cách thức thực hiện nghi lễ khác nhau, lễ vật dâng hiến cũng khác nhau, nhưng đều mang một ý niệm chung là đều cầu khẩn thần linh ban phước lành, phù hộ độ trì cho cộng đồng, dân làng.
Ngoài các lễ nghi tín ngưỡng dân gian, các lễ nghi trên đền tháp, lễ nghi vòng đời, hiện nay người Chăm được biết đến với 02 lễ hội tiêu biểu nhất đó là Lễ hội Katê và Nghi lễ đầu năm của người Chăm ở làng Bỉnh Nghĩa đã được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
1. Lễ hội Katê
Lễ hội Katê được tổ chức vào mồng một tháng 7 Chăm lịch, để tưởng nhớ các vị Nam thần như Pô Klong Garai, Pô Rômê… tưởng nhớ ông bà tổ tiên. Katê là lễ hội lớn của cộng đồng Chăm diễn ra trên một không gian rộng lớn từ đền tháp, làng (Palei), gia đình (mângawom). Lễ hội Katê của người Chăm tỉnh Ninh Thuận (nay là tỉnh Khánh Hòa) được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký quyết định công nhận đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào ngày 20/6/2017.
2. Nghi lễ đầu năm của người Chăm ở làng Bỉnh Nghĩa
Làng Bỉnh Nghĩa thuộc xã Bắc Sơn, huyện Thuận Bắc, tỉnh Ninh Thuận (nay là thôn Bỉnh Nghĩa, xã Ninh Hải, tỉnh Khánh Hòa) là địa phương còn bảo lưu nhiều di sản văn hóa truyền thống mang đậm nét văn hóa đặc trưng, độc đáo của dân tộc Chăm. Nghi lễ đầu năm là một nét sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của người Chăm ở làng Bỉnh Nghĩa, nghi lễ diễn ra theo trình tự trước sau nhất định, tạo thành dòng chảy lễ hội Chăm phong phú và đa dạng. Nghi lễ đầu năm của người Chăm ở làng Bỉnh Nghĩa, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký quyết định công nhận đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào ngày 03/02/2021.
3. Nghệ thuật hát ngâm Ariya của người Chăm
Trong văn học dân gian, có các thể loại văn học như thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích, tục ngữ, thành ngữ, câu đố, ca dao và đồng dao được lưu truyền bằng miệng và văn bản viết. Như vậy, kho tàng của nền văn học Chăm khá đa dạng, có đủ loại hình văn học như nền văn học của các quốc gia ở phương đông. Trong đó, có thể loại Ariya được diễn ngâm.
Ariya là những bài thơ, vần thơ hay câu thơ có độ ngắn dài khác nhau. Có những bài thơ chỉ vài chục câu lục bát, nhưng có những bài thơ dài tới hàng trăm câu. Hầu hết, các sáng tác Ariya đều không ghi tên tác giả. Nếu có ghi thì cũng chỉ ghi tên người chép văn bản lần cuối.
Vì vậy, người Chăm nghĩ rằng, các tác phẩm Ariya không phải là sáng tạo của người trần mà là sáng tác của thần linh. Hay hiểu một khía cạnh khác, đó là những tác phẩm sáng tác mang tính tập thể phù hợp với tâm lý, nguyện vọng và ước mơ của cộng đồng được cộng đồng đón nhận và trân trọng. Họ muốn tác giả vô danh để tác phẩm được trường tồn.
Nội dung của bài hát ở mỗi thời kỳ có khác nhau nhưng kỹ thuật và nghệ thuật trình diễn hát ngâm Ariya vẫn không thay đổi, ngược lại còn phát triển thêm một số kỹ thuật hát mới theo từng bài Ariya mang bản sắc riêng. Qua đó, người nghệ nhân muốn trao truyền tất cả tâm tư, tình cảm và nỗi lòng đến người thưởng thức nghệ thuật.
Nghệ thuật hát ngâm Ariya của người Chăm được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký quyết định công nhận đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào ngày 27/6/2025.
SỐ LƯỢT TRUY CẬP